خیابان لاله‌زار

خیابان لاله‌زار و تحولات آن در طول زمان!

خیابان لاله‌زار یکی از خیابان‌های مشهور تهران است که نام آن برگرفته از باغ لاله‌زار است. در این مطلب قصد داریم با تحولات این خیابان در طول تاریخ بیشتر آشنا شویم.

شکل گیری لاله‌زار

ناصرالدین شاه پس از برگشتن از سفر اول فرنگستان در سال ۱۸۷۳ میلادی، به فکر ساختن خیابانی به سبک شانزلیزه در تهران افتاد. لاله‌زار یا شانزلیزه تهران را می‌توان نوستالژیک‌ترین خیابان تهران دانست. زیرا بسیاری از تئاترها، رستوران‌ها، سینماها، کافه ها و فروشگاه‌های معروف با رشد مدرنیته در ایران، در این خیابان به وجود آمدند. این خیابان امروزه به دو بخش لاله‌زار(جنوبی) و لاله‌زار نو(شمالی) تقسیم شده است.

برای عبور دادن خیابان لاله‌زار، نرده‌ها و حصارهای باغ برداشته شد و زمین‌ها در میان اطرافیان شاه تقسیم شد. بخش قابل توجهی از این زمین‌ها به میرزا علی اصغر خان اتابک که صدر اعظم بود رسید. برای عبور و مرور مردم در این خیابان یک خط واگن اسبی از میدان توپخانه تا انتهای خیابان به راه افتاد. ساخت این خیابان نشانه ی تجددطلبی و علاقه دربار قاجار به شهرهای فرنگ داشت. به عبارت دیگر دربار با این کار قدمی برای جاری کردن زندگی شهری در زندگی مردم عادی برداشت. اما در واقع به جای تولید فرهنگ، در حال تقلیدی ساده‌انگارانه از زندگی تجمل‌گرا و پرنقش و رنگ غربی‌ها بود.

خیابان لاله‌زار

پیشرفت لاله زار و رسیدن آن به دوران اوج

به مرور زمان در لاله‌زار وسایل تفریح و تماشا فراهم شد. یکی از این اقدامات ساخت باغ وحش بود. به طوری که بخش جنوبی خیابان سعدی و اکباتان در آن زمان خیابان باغ وحش نامیده می‌شد.

به تدریج و با گسترش بازار داخلی و ورود اجناس خارجی لاله‌زار کاربردهای جدیدی پیدا کرد. یکی از دلایل مهم این تغییر کاربری نزدیک بودن این خیابان به ارگ سلطنتی و محله‌‌ی اعیان نشین عودلاجان بود. از جمله‌ی این تغییرات ساخت هتل، کافه، دفتر روزنامه، سینما، تئاتر، مطب، طلا و جواهرفروشی، خیاطی فرنگی‌دوز، سلمانی جدید، عکاسی و … بود. گراند هتل که اولین هتل تجملاتی و اولین کافه اروپایی بود در این خیابان ساخته شد.

کافه‌ها و مغازه‌های شیک این خیابان با نام‌های فرانسوی، شیک‌پوش‌ترین مردم را به این خیابان می‌کشاند. از جمله‌ی این مغازه‌ها عکاسی فوتوساتراپ، داروخانه موسیو پاپازیان، گرامافون مستر ویس، کافه کاناری، کافه رستوران آستوریا و خیاطی آمبارسون بودند.

از مهم‌ترین سینماها و تئاترهای آن دوران در این خیابان، سینما خورشید، ایران، شهرزاد، مایاک، سحر، فردوسی، تئاتر دهقان، نصر، پارس، باربد بودند. هم‌چنین کتابخانه تهران، اداره روزنامه اطلاعات، اداره پست خارجه نیز در خیابان لاله‌زار بودند.

لاله‌زار در دوران مشروطیت

با آغاز دوره‌ی مشروطیت لاله‌زار به یکی از مهم‌ترین مراکز مبارزه و تجمع مردم تبدیل شد. متفکران و معترضان در کافه‌ها درباره مشروطیت بحث و تبادل نظر می‌کردند. هم‌چنین افرادی در چایخانه‌های این خیابان شب‌نامه و روزنامه منتشر می‌کردند.

خیابان لاله‌زار

تحول لاله زار در سال ۱۳۳۲ و تبدیل به خیابان طبقه متوسط

بعد از سال های ۱۳۳۲ طبقات مرفه اجتماع خانه‌های خود را به بخش‌های شمالی شهر انتقال دادند. این زمین‌ها جای خود را به مسافرخانه‌ها دادند. این تغییرات باعث شد لاله‌زار دیگر محل رفت و آمد و زندگی افراد طبقه بالای اجتماع نباشد. سینماها و تئاترها نیز با تغییر سبک مردم آن منطقه، سبک نمایش‌های خود را تغییر دادند. به این صورت که به جای نمایش‌های عشقی و عارفانه، نمایش‌های درجه دو شهرستانی و کمدی را پخش می‌کردند.

در ادامه، این تغییرات با گسترش فعالیت الکتریکی‌های خیابان فردوسی و کمبود فضا برای کسب و کار آنان مصادف شد. مغازه های لوکسی که در این خیابان تخلیه شده بود محل کسب و کار الکتریکی‌ها قرار گرفت.

خیابان لاله‌زار

لاله‌زار پس از انقلاب

بعد از انقلاب اسلامی، با توسعه‌ی فروشگاه‌های لوازم برقی و گسترش خیابان لاله‌زار نو، این خیابان ماهیتی جدید پیدا کرد. از آن پس از خیابانی تفریحی به مکانی برای بورس لوازم الکتریکی و برقی تبدیل شد. از طرف دیگر سینماها و تئاترها به تدریج مشتریان خود را از دست دادند. این مکان‌ها که تا ۹-۱۰ سال پیش هم برقرار بودند، به تدریج متروکه یا تخریب شدند. املاک درباریان و اعیان‌نشینان نیز به تدریج متروکه، تخریب و پاساژهایی به جای آن‌ها ساخته شد.

از تمام زیبایی‌های آن خیابان،تنها دو باغ اتحادیه و ناصرالملک باقی مانده است. باغ ناصرالملک که در تملک بانک تجارت است هم‌چنان به همان شکل باقیست. اما متاسفانه مجوز تخریب و ساخت مجدد پاساژ در زمین باغ اتحادیه صادر شده است.

خیابان لاله‌زار

نتیجه‌گیری

لاله‌زار از آغاز شکل‌گیری تا به امروز از نظر مدنی و اجتماعی به سه دوره تقسیم می‌شود.

دوره اول: لاله‌زار در عصر ناصرالدین شاه ایجاد شد و و در دوره مشروطیت به محل تجمع معترضان و مبارزان تبدیل شد.

دوره دوم: از دهه ۳۰ تا انقلاب اسلامی طبقه مرفه از این خیابان مهاجرت کرده و به مکانی برای رفت و آمد طبقه متوسط جامعه تبدیل شد.

دوره سوم:  پس از انقلاب اسلامی و تحولات اجتماعی ناشی از آن، به مرکز کالای الکتریک تبدیل شد.

منبع: مجله معمار شماره ۷۳ ص ۴۴ -۵۱

نظرات

Your email address will not be published. Required fields are marked *